[ŚREDNIOWIECZE] 6. Gatunki literackie

hagiografia - gatunek literacki, na który składają się żywoty świętych, mogą być pisane wierszem lub prozą, przedstawiają koleje życia bohatera, eksponując jego cudowne narodziny, młodość (często grzeszną), moment nawrócenia, cuda za życia i po śmierci, które potwierdzały jego świętość

legenda (łac. legere - czytać, gromadzić; legendus - to, co należy przeczytać) - utwór przeznaczony do głośnej lektury. W średniowieczu czytano głośno (na przykład zakonnikom spożywającym w milczeniu posiłki) umoralniające żywoty świętych, które opisywały cuda przez nich czynione lub doznawane. Z czasem pod określeniem "legenda" zaczęto rozumieć opowieść z zamierzchłej przeszłości nasyconą wątkami cudownymi, fantastyką.

chansons de geste (ze starofrancuskiego "pieśni o czynie", łac. gesta) - poezja epicka, która pojawiła się u początków literatury francuskiej. Mianem tym określamy powstałe między XI a XIIIw. poematy rycerskie, mówiące o przygodach (czynach) historycznych i legendarnych bohaterów. Początkowo funkcjonowały one w przekazach ustnych, ale od ok. XIIw. zaczęto je spisywać; były tworzone przez trubadurów w języku starofrancuskim. Zwykle opiewają akty wojennego heroizmu paladynów - bohaterów z epoki Karola Wielkiego - i ich walki przeciw Maurom i Saracenom. Do tych legend opartych na wydarzeniach historycznych dodany jest element fantastyczności - wsród wrogich rycerzy obok muzułmanów wymienia się olbrzymy, magię i potwory. W miarę, jak gatunek dojrzewał, udział elementów historycznych i batalistycznych malał, a na pierwszy plan wysuwały się elementy fantastyczne.

romans rycerski - utwór o wykwintym stylu, przedstawiający niezwykłe przygody i miłosne przeżycia rycerzy, którzy kochają i cierpią dla wybranej damy serca.

exemplum - średniowieczna forma literacka przywołująca pewne przeszłe zdarzenie o charakterze fikcyjnym lub autentycznym w celu przekonania odbiorców o prawdziwości jakiejś sprawy. Egzempla spisywano w zbiory dla wykorzystania ich przez kaznodziejów dla wzbogacenia kazań. Jednym z bardziej znanych takich zbiorów był Jacques de Vitry. Charakterystyczną cechą tej formy jest alegoryczne przedstawienie omawianej kwestii w ramach narracji przedstawiającej określone wydarzenie, po który następuje moralizatorskie objaśnienie wcześniejszego opowiadania.

moralitet - gatunek dramatyczny o tematyce religijnej, ukształtowany w XIV wieku na północy Europy. Moralitety ukazywały dzieje jednostkowego bohatera, wybierającego pomiędzy dobrem a złem, potępieniem a zbawieniem. Bohater moralitetu - everyman, ważny element utworu - psychomachia, w której o duszę bohatera walczyły personifikacje cnót i występków (np. Dobro, Zło, Zawiść, Wiara, Pycha), zależne od tej walki - zbawienie lub piekło. Przesłanie uniwersalne - brak konkretów, niedokreśloność miejsca, czasu. W Polsce od XVIw. - przedstawiciel: Mikołaj Rej.

[Biblia] 6. Gatunki literackie

lamentacja - wypowiedź wyrażająca cierpienie podmiotu, związane z przeżywanym przezeń nieszczęściem, a także skargę na los, który przynosi utrapienie, a na który człowiek nie ma wpływu

poemat religijny - obszerny utwór poetycki o tematyce religijnej, tradycyjnie wierszowany, choć od XIX/XXw. także prozatorski

psalm - gatunek poezji lirycznej o tematyce religijnej, pełni funkcję modlitwy poetyckiej. Psalmista kieruje swą wypowiedź do Boga. Podstawową zasadą organizującą psalmy jest paralelizm składniowy, daje efekt wyrazistej rytmizacji. Bogate obrazowanie, symbolika, gama uczuć (poza rozpaczą).

przypowieść (parabola) (gr. zestawienie obok siebie) - narracja fikcyjna oparta na zasadzie prawdopodobieństwa. Dwa poziomy znaczeń: pierwszy, wzięty z życia codziennego oraz drugi, symboliczny. Znaczenie dosłowne i symboliczne łączy zasada analogii, odpowiedniości.

apokalipsa - utwór opisujący czasy ostateczne w sposób symboliczny; opisy zagłady i kosmicznej katastrofy mają sens optymistyczny - zapowiadają zbawienie i odkupienie wiernych. Specyficzne obrazowanie: dynamiczne, barwne (ostre, kontrastowe kolory), pełne metaforyki i przedstawień potwornych stworzeń.